Już po raz piąty dziennik „Rzeczpospolita” ogłosiła swój Ranking Najsilniejszych Polskich Marek 2011. Gościem honorowym gali był poseł Adam Szejnfeld, który wraz redaktorem naczelnym Tomaszem Wróblewskim wręczał nagrody finalistom i laureatom.

Ranking „Rzeczpospolitej” pokazuje jak wiele od 1989 r. osiągnęły firmy, które narodziły się z Polski. Patrząc nie tylko na pierwszą 10, ale nawet na pierwszą 100 widzimy przedsiębiorstwa, które nie tylko doskonale radzą sobie na rynku krajowym, ale konkurują z firmami na arenie międzynarodowej i pokazuje, że naprawdę mamy z czego być dumni. Oceniając poszczególne marki sklasyfikowano je w kilka kategorii wg różnych branż ich działalności. Pierwszą dziesiątkę najdroższych natomiast marek w Polsce tworzą:

1. Orlen                                   – 3794,2 mln
2. PKO Bank Polski                 – 3644,0 mln
3. PZU                                     – 2830,2mln
4. Telekomunikacja Polska      – 1813,4 mln
5. Era                                      – 1479,9 mln
6. Biedronka                            – 1350,3 mln
7. TVN                                     – 1322,4 mln
8. Bank Pekao                         – 1297,3 mln
9. Plus                                    – 1084,9 mln
10 Bank BPH                           – 1065,4 mln

***

Ranking Najsilniejszych Polskich Marek to:

• Pierwszy w Polsce ranking marek oparty na kryteriach finansowych, a nie jakościowych (według szacowanych wartości marek wyrażonych w kategoriach pieniężnych)
• Przegląd największych i najsilniejszych marek zbudowanych na polskim rynku
• Weryfikacja tego na ile rozpoznawalność, prestiż, lojalność i inne miary jakościowe wpływają na wartość marki
• Ranking ogranicza się do marek konsumenckich

Celem projektu jest:

• Promocja polskiej gospodarki poprzez pokazanie, że w Polsce również można tworzyć silne marki, w niczym nie ustępujące markom kreowanym przez światowych gigantów
• Wzbudzenie zainteresowania spółek kwestiami efektywnego zarządzania marką i mierzenia jej wartości
• Podniesienie świadomości marki jako aktywa przedsiębiorstwa
• Stworzenie najbardziej respektowanego i rozpoznawalnego rankingu marek w kraju

Marta Łasak

asystentka posła Adama Szejnfelda

www.szejnfeld.pl

www.kobiecastronazycia.pl

(Tytuł oryginału – Wolność i wiedza)

Kiedyś, wyjeżdżając za granicę, robiłem moim rozmówcom taki mini quiz. Pytałem: jakbyś miał dać Polsce tylko jedną radę, nie dwie, nie pięć, nie dziesięć, ale tylko jedną, co powinniśmy zrobić, by się lepiej i szybciej rozwijać, co byś radził? „Stawiajcie na naukę!” – brzmiała odpowiedź.

Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007 – 2013 nie można traktować do końca, ani jako zintegrowanej, średniookresowej koncepcji rozwoju gospodarczego i społecznego kraju, ani jako programu po prostu mającego posłużyć do wykorzystania środków dostępnych w ramach europejskiej pomocy dla krajów członkowskich. Plan ten koncentruje się głównie na celach charakterystycznych dla polityki spójności, co jest właściwe bardziej dla krajów zapóźnionych, a nie rozwijających się, trudno więc go traktować także jako program na rzecz rozwoju. NPR nie będzie też podstawą do negocjacji zasad i kierunków wdrażania środków pomocy strukturalnej w Polsce, ponieważ Unia Europejka nie wymaga takich dokumentów. Powstaje więc pytanie – czym jest i czemu ma służyć ten dokument?… Pytanie o tyle uzasadnione, że nawet sami autorzy przyznają, iż dopiero na podstawie NPR-u zostanie opracowany podstawowy dokument strategiczny w ramach polityki naszego państwa, jako członka Unii Europejskiej, a mianowicie Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia, będący przełożeniem na poziom krajowy Wspólnotowych Strategicznych Ram Odniesienia. Te ostatnie natomiast nie są jeszcze znane. Jak można więc budować krajowe ramy odniesienia skoro nie znamy wspólnotowych?… I to pytanie pozostaje bez odpowiedzi.

Metodologia pisania NPR nie daje także podstaw do poważnego traktowania tego dokumentu, jako projektu gotowego już do konsultacji i ewentualnych tylko korekt. Niestety, będzie on chyba musiał być poddany gruntownej przebudowie (jeśli oczywiście ktoś uzna, że taki dokument jest w ogóle potrzebny) i to nie tylko w swojej właściwiej sferze, ale też w zakresie materiałów wyjściowych. Bo i o te materiały chodzi. NPR winien być bowiem wypadkową analiz, a zarazem spinaczem różnych innych rozwiązań i planów. Winien unifikować w jednym dokumencie cele i priorytety zawarte na przykład w Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego, w strategiach sektorowych, w strategiach regionalnych, w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, w programach wieloletnich, w założeniach polityki naukowej, czy polityki naukowo-technicznej, w założeniach polityki innowacyjnej, itd.…. One jednak jeszcze nie są opracowane i przyjęte, albo są już nieaktualne. Na jakiej więc podstawie proponuje się NPR? Czy teraz wspominane polityki oraz strategie będą modyfikowane lub pisane od nowa „pod” projekt NPR-u?… Pamiętać też trzeba, iż NPR skonstruowany został pod inną filozofię wykorzystywania środków unijnych, a mianowicie pod projekty wielofunduszowe, a nie jednofunduszowe. Sprawa ta jest jeszcze negocjowana, ale ma jednak podstawowe znaczenie. Konstrukcja Planu powinna być bowiem podporządkowana rozwiązaniom bardziej prawdopodobnym, niż pożądanym, a jest odwrotnie. Gdyby bowiem propozycje Komisji Europejskiej w zakresie wykorzystania funduszy strukturalnych potwierdziły się, to wdrażanie w Polsce 16 programów regionalnych stanęłoby pod poważnym znakiem zapytania.

Gdy się przyjrzeć dokumentowi, o którym mowa, to trudno nie odnieść wrażenia, że wykonano próbę wniesienia do niego wszystkiego, co się tylko da. Z tych przyczyn stał się on materiałem skomplikowanym, nieprzejrzystym i wewnętrznie niespójnym. Tworzą go bowiem 3 cele strategiczne, aż 10 priorytetów, 30 kierunków działań, 145 przedsięwzięć i działań, a w warstwie realizacyjnej 6 programów horyzontalnych, 37 programów operacyjnych i 70 obszarów. Mimo jednak takiej konstrukcji, w dyskusji publicznej podnosi się, iż w programie nie ma wielu priorytetów i działań, które winny się w nim znaleźć. Co to oznacza? Ano nic innego, tylko to, że jak się chce strategią średniookresową objąć wszystko, to i tak nie ustrzeże się pominięcia czegoś ważnego, choćby dla tych, co dokumentu nie przygotowywali, a go oceniają. I tak oto kończą się próby osiągania wszystkiego – skutecznie nie osiąga się niczego! Dodatkową trudność sprawia to, że większość kierunków i działań jest sformułowana na dużym poziomie ogólnikowości, co znakomicie przekreśla idę bycia przez NPR faktycznym planem.

Wydaje się, że przyjęta przez rząd metoda jest powtórzeniem błędu Strategii Lizbońskiej. Łączenie wielu, niekiedy sprzecznych ze sobą priorytetów, tworzy mało spójny wewnętrznie zbiór utrudniając efektywną realizację zadań. Jest to metoda zdecydowanie mniej skuteczna, niż polityka oparta na jasno i wąsko zdefiniowanych priorytetach. Ale cóż, jest to skutek obranej metody pracy nad NPR. Uczestniczyły w niej wszystkie resorty, więc każdy priorytet, z ich punktu widzenia, był ważny. Takie są też efekty pracy nad odchodzeniem od Polski resortowej poprzez przygotowywanie projektów strategii w… resortach. Zresztą błąd ten leży nie tylko w sferze przygotowania NPR-u, ale też w planowanej fazie realizacyjnej. Mianowicie dokument przesądza również, no bo i musi, kto będzie wdrażał poszczególne priorytety i kierunki działań. Znaczącą role powierza się w nim ponownie rządowi i poszczególnym ministerstwom, marginalnie traktując jednocześnie rolę jednostek samorządu terytorialnego. Czy tak ma wyglądać zamiar przebudowy ustrojowej państwa i zwiększenia samodzielności samorządu, zwłaszcza wojewódzkiego?

W debacie politycznej nad projektem Narodowego Planu Rozwoju nie pozostawiono na tym dokumencie suchej nitki. I trudno się dziwić. Zarzucano mu wiele i to paradoksalnie z różnych, przeciwstawnych powodów. I dlatego, że w nim nie ma tego, czy tamtego i dlatego, że to i owo jest. O tym, czego w NPR jest za dużo, zdań kilka poświęciłem wyżej, tu natomiast chciałbym wspomnieć tylko o tym, czego w tym programie nie ma i co budzi zdecydowane zdziwienie. W NPR nie mówi się bowiem o koniecznej reformie finansów publicznych oraz o kluczowej sprawie jaką jest strategia dojścia do strefy euro, wraz z niezbędnymi działaniami prowadzącymi do spełnienia kryteriów z Maastricht. Czy można mówić o strategii rozwoju na najbliższe kilkanaście lat w oderwaniu od tak fundamentalnych spraw? Wydaje się, że nie.

Dla każdego jest sprawą oczywistą, iż ideą przewodnią, żeby nie powiedzieć jedyną, w NPR winno być wspieranie rozwoju. Natomiast różne metody zostaną wskazane, gdy zapytamy – w jaki sposób? W wachlarzu możliwych odpowiedzi, dokonując dużego uproszczenia, można by wskazań na dwie skrajne szkoły. Jedna mówi: należy wspierać najlepszych (by pociąg mógł osiągać świetne wyniki w biciu rekordów prędkości i owszem potrzebne jest odpowiednie torowisko, nowoczesne zarządzanie ruchem, czy sprawne wagony, ale celu nie osiągnie się używając przestarzałej lokomotywy; potrzebna jest więc inwestycja w lokomotywę, w „motor” dający siłę i szybkość dostosowując do niego całą konieczną infrastrukturę). Inna szkoła, zresztą bardzo silna w Polsce, odpowie: skuteczną metodą winno być wspieranie najsłabszych, poprzez wyrównywanie dysproporcji i to w każdej dziedzinie, na przykład w rozwoju regionalnym, w rozwoju przedsiębiorczości, w ochronie środowiska, w poziomie życia społecznego, w oświacie, w nauce… Ta szkoła, choć podbudowana szlachetnym poglądem sprawiedliwości społecznej oraz równomiernego i zrównoważonego rozwoju, ma jednak jeden poważy skutek uboczny – najczęściej równa w dół, a nie w górę. Po lekturze NPR-u wydaje się, że rząd opowiedział się za drugą szkołą. Ja reprezentuję tę pierwszą. Jestem za jedną, silną „lokomotywą”!

Jak już była mowa, NPR wymienia aż 10 priorytetów strategicznych, ale i bez tego większość z nich stanowi przecież niezbędne czynniki wzrostu gospodarczego. Są to inwestycje, zatrudnienie, eksport, przedsiębiorczość, innowacyjność, ochrona rynku, integracja społeczna, wiedza i kompetencje, aktywizacja i mobilność oraz gospodarowanie przestrzenią. Które są ważne, a które mniej ważne? Jak ma wyglądać hierarchia i sposoby ich stymulowania? Nie wiadomo. Odpowiedzi można szukać tylko pośrednio w proponowanym podziale środków, zwłaszcza z Unii Europejskiej. I tu czeka nas zaskoczenie, bowiem aż 40,6% środków ma być przeznaczone na potrzeby rozwoju regionalnego i przekształcenia strukturalne obszarów wiejskich, 20,6% na finansowanie infrastruktury drogowej, natomiast tylko 4,6% na naukę, nowoczesne technologie i społeczeństwo informacyjne. Pogratulować!

W kontekście NPR-u mówimy ciągle o przyszłości. Ale, czy ktoś się zastanowił, co należałoby zrobić zanim w ogóle będziemy planować rozwiązania na lata 2007 – 2013? Czy ze zmianami instytucjonalnymi i funkcjonalnymi w administracji publicznej możemy czekać jeszcze kilka lat? Czy z reformą finansów publicznych, w tym ze zmianą sytemu ubezpieczeń społecznych, albo sytemu podatkowego, naprawą sytuacji w służbie zdrowia, albo rozwojem przedsiębiorczości i rynku pracy, możemy jeszcze czekać, aż zaczniemy wdrażać projekt Narodowego Planu Rozwoju? Czy bez zmian „tu i teraz” jakiś plan średnio, czy długookresowy będzie miał sens? By móc wdrażać jakiekolwiek plany w przyszłości musimy się brać za pozytywne zmiany już teraz. I dlatego rozumiem wszystkich, którzy krytykują obecny rząd i koalicyjną większość. Bo czyż końcówka kadencji jest najlepszym czasem na zastanawianie się, jak odchodzić od państwa sektorowo-korporacyjnego na rzecz modelu państwa samorządowo-obywatelskiego, jak przeprowadzać Polskę z cywilizacji produkcyjnej do cywilizacji informatycznej, jak zapewniać konkurencyjność polskiej gospodarce, nauce i kulturze? „Racjonalny przywódca” zastanawia się nad tym wszystkim przed przejęciem władzy, a potem swoje wnioski i propozycje konsekwentnie wdraża w życie, a nie rozpamiętując przeszłość, myśli o przyszłości już za innych i to na dwa miesiące przed podaniem się do dymisji.

Wszystkim nam jest potrzebna większa doza odwagi, ale przede wszystkim nowej ekipie rządzącej, która winna nauczyć się budowania sukcesu dla innych. Powinniśmy mieć odwagę postawić na wolność. Ludziom w Polsce należy dać maksimum wolności, rozwijając w nich zmysł przedsiębiorczości. Poczucie swobody, braku skrępowania, przyjaznego otoczenia wyzwala pozytywne siły zagospodarowania każdej wolnej przestrzeni. Wystarczy nie zakazać budowy lotniska, by, jeśli będzie ono potrzebne, znaleźli się tacy, którzy w nie zainwestują. Oddając inicjatywę w ręce obywateli państwo może ograniczyć zakres strategicznych celów, zmniejszyć ilość priorytetów, zrezygnować z wielu kierunków działań. Likwidacja barier i zmniejszanie ograniczeń jest najlepszym, często bezkosztowym sposobem na wyzwolenie sił i mechanizmów rozwojowych. Cała aktywność rządzących winna się skupić więc na naprawie kraju poprzez ograniczanie sfery regulacyjnej państwa połączonej z likwidacją niekompetencji w administracji publicznej, zmniejszaniem skali korupcji i zwiększaniem sfery wolności obywateli, w tym wolności gospodarczej. Głównym wyzwaniem winno być budowanie podstaw rozwoju „klasy średniej”, w myśl starej zasady, że bogactwo obywateli jest bogactwem państwa. Natomiast, w ramach zwiększania swobody z jednej strony i transparentności państwa z drugiej strony, lepszym rozwiązaniem byłaby likwidacja nadmiaru przepisów, niż tworzenie nowych, połączona z równoczesną zmianą filozofii tworzenia prawa. Normy, w zasadzie, powinny odnosić się jedynie do tego, co miałoby być z jakichś powodów ograniczone lub zakazane, a nie regulować to, co miałoby być dozwolone.

To, co w Polsce także należałoby wreszcie konsekwentnie wprowadzić, to zmiany w zasadach udzielania pomocy, i tej społecznej, i tej publicznej dla przedsiębiorców. Pomoc państwa walczącego o utrzymanie wzrostu i dbającego o rozwój winna odbywać się według zasady: „pomoc socjalna udzielana jest wyłącznie najsłabszym, pomoc publiczna udzielana jest wyłącznie najsilniejszym”. Trzeba pomagać mądrym, trzeba pomagać przedsiębiorczym i innowacyjnym. Trzeba pomagać rozwojowi! Postawmy więc na liderów, nie zapominając o najbardziej potrzebujących. Wtedy dopiero, może wyrwiemy się z zaklętego kręgu bezsensownego rozdawnictwa nieprzynoszącego korzyści już nawet w krótkim okresie czasu.

Adam Szejnfeld
poseł Platformy Obywatelskiej
przewodniczący sejmowej Komisji Gospodarki

Plik word
Plik .zip

Polityka energetyczna każdego kraju, ujmowana w programach rządowych, powinna mieć swoją odpowiednią perspektywę czasową, co najmniej dwudziestoletnią, obejmować wszystkie sektory kompleksu paliwowo-energetycznego oraz uwzględniać rozwiązania gwarantujące bezpieczeństwo energetyczne. Zasady te obowiązują więc również i Polskę.

Celem dobrego programu energetycznego w Polsce powinno być doprowadzenie do wzrostu konkurencji, stymulacja rozwoju rynku, a tym samym sprzyjanie racjonalizacji kosztów oraz cen, a w rezultacie szybki wzrost konkurencyjności całej gospodarki. Dodatkowo, w Polskiej rzeczywistości dotyczącej struktury źródeł dostaw energii, priorytetem winno stać się osiągnięcie celów związanych z bezpieczeństwem energetycznym kraju. W dzisiejszej dobie wielkich koncentracji i konkurencji na rynkach już przecież międzynarodowych, program energetyczny powinien przewidywać, co najmniej dwa istotne kierunki działania, a mianowicie: wzrost roli efektywności energetycznej oraz wzrost roli rynku i konkurencji. Jest to równoznaczne także ze zmianą pozycji konsumenta na polskim rynku energii. Ale co najważniejsze, program powinien przewidywać zamianę polityki „ręcznego sterowania” z pozycji własności państwa na politykę regulacyjną.

W kontekście powyższego mamy w Polsce do czynienia z niebywale dziwną sytuacją na przykład w sektorze elektroenergetycznym. Normą powinno być, iż w tak zasadniczej dla bezpieczeństwa kraju sprawie, rząd przygotowuje, jak już mówiono, najpierw strategię wieloletnią, a potem dopiero, w jej ramach, wdraża procesy konsolidacyjne oraz prywatyzacyjne. Jest natomiast zupełnie odwrotnie. Zasadniczym błędem natomiast w myśleniu o zmianach w sektorze elektroenergetycznym jest myślenie o interesie firm tego sektora i jego podsektorów, a nie o interesie klientów. Najważniejszym więc wyzwaniem dla przyszłych rządów będzie urynkowienie energii elektrycznej, gdyż to właśnie rynek jest najlepszym weryfikatorem jakości, a konkurencja, najlepszym regulatorem cen. By to osiągnąć konieczne będzie rozwiązanie problemu kontraktów długoterminowych, stworzenie warunków do dalszego rozwoju giełdy energii, zwiększenie inwestycji w sieci, w tym sieci trasgraniczne oraz zwiększenie wykorzystywania energii ze źródeł odnawialnych. Ze względu na prognozowany niedobór energii elektrycznej należy już teraz zastanawiać się nad przyszłością w zakresie nowych inwestycji, bez fundamentalnego wykluczania, jak sądzę, także energetyki atomowej.

Inne problemy występują natomiast na rynku ropy i gazu. Ale i tu odpolitycznienie poprzez prywatyzację powinno być podstawową metodą sanowania sytuacji, choć będzie to wyzwanie większe, niż w innych sektorach. Nie ma jednak, według mnie, żadnych racjonalnych powodów, by jakiekolwiek sektory, branże, czy nawet pojedyncze firmy uważać, za tak strategiczne dla bezpieczeństwa państwa, by a priori wyłączać je z procesów prywatyzacyjnych, albo, by te procesy ograniczać. To, co winno niewątpliwie należeć do państwa, albo być pod rygorystycznym jego wpływem, to powinien być przesył. Zróżnicowane źródła dostaw ropy i gazu, wyodrębniony funkcjonalnie i finansowo przesył oraz zabezpieczone magazyny na duże zapasy gazu, ropy oraz innych paliw są koniecznymi elementami bezpieczeństwa energetycznego karju. Niestety, w Polsce pod tym właśnie względem mamy najgorsze wyniki w ciągu ostatnich lat transformacji. Nie zwiększono bowiem, do poziomu unijnych wymogów, polskich możliwości magazynowania paliw i gazu, zrezygnowano też z budowy nowych gazociągów i ropociągów, nie zwiększono niestety równocześnie wydobycia krajowego. Czy będzie to mogła nadrobić nowa ekipa? Tak, ale nie w jednej kadencji i tylko przy pełniej determinacji realizacji tych ważnych celów. Dodatkowym wyzwaniem i koniecznością będzie realizacja odpowiedniej polityki zagranicznej. W sferze handlu ropą i gazem bowiem kwestie merytoryczne i ekonomiczne nie są jedynymi kryteriami kontraktów. Polepszenie więc stosunków Polski z jej sąsiadami, zwłaszcza wschodnimi i zachodnimi oraz podjecie rozmów rządowych na temat zakupów ropy i gazu z innych źródeł niż tylko rosyjskie będzie jednym z priorytetowych wyzwań nowego rządu.

Dla polityki energetycznej karju równie ważna jest przyszłość polskiego górnictwa, zwłaszcza górnictwa węgla kamiennego. Niestety, mimo bardzo dobrych wyników ostatnich kilkunastu miesięcy, nie można być nadmiernym optymistą na przyszłość. Utrzymująca się na światowych rynkach hossa wiemy, że nie będzie trwała wiecznie, dlatego polskie górnictwo powinno być już po całkowitym zamknięciu procesu transformacji i restrukturyzacji. Niestety, w ostatnich latach zauważalny jest efekt „wyhamowania” zmian, a to już w średniej perspektywie może być bardzo groźne. Wstrzymano na przykład likwidację trwale nierentownych kopalń, włącza się do Kompanii Węglowej kolejne, byłe spółki węglowe oraz w dalszym ciągu się ją dokapitalizuje. W takiej sytuacji strategicznym celem przyszłego rządu i zarządu spółki winno być opracowanie oraz wdrożenie programu prywatyzacji Kompanii. Równolegle z tym, winno się powrócić do zmian wpływających na radykalne obniżenie kosztów produkcji węgla, by już teraz być przygotowanym na nadchodzący spadek koniunktury.

Obojętnie, czy omawiamy sprawy elektroenergetyki, czy też sytuację w sektorach ropy, węgla, czy gazu, to w każdym przypadku przewija się problematyka prywatyzacji. Prywatyzacja bowiem, restrukturyzacja i nadzór funkcjonalny państwa winny stać się koniecznymi fundamentami przyszłej polityki rządu. Właścicielska forma nadzoru państwa nad energetyką powinna być ograniczana i zastępowana innymi formami nadzoru, jak nadzór regulacyjny (Urząd Regulacji Energetyki), nadzór operatorski. (Operatorzy Systemów Przesyłowych) oraz nadzór demonopolizacyjny (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów). Zasady i procedury tych nadzorów państwo powinno kształtować legislacyjnie a następnie dbać jedynie o egzekucję prawa i interesu społecznego. W tym kontekście należy stwierdzić, iż racjonalna prywatyzacja sektorów energetycznych nie powinna stać więc w żadnym konflikcie z koniecznością ochrony bezpieczeństwa energetycznego kraju, a w swoim efekcie powinna doprowadzić do koniecznego odpolitycznienie i urynkowienia sektorów energetycznych.

W obecnej dobie trwałego i radykalnego trendu wzrostowego dotyczącego cen ropy na światowych rynkach należy oczywiście uwzględniać także, nie tylko w krótkookresowych strategiach, zwiększenie wykorzystania energii ze źródeł alternatywnych. Nie jest więc wykluczony zwrot w kierunku energii z przetworzonego węgla, należy zwiększyć również wykorzystanie energii odnawialnej, w tym z biomasy i wreszcie rozwinąć produkcję oraz wykorzystanie biopaliw. W tym zakresie możliwości rodzime są ogromne, ale wykorzystanie nadal wręcz śladowe. Istotną też rolę powinien zacząć odgrywać rozdział i rynek uprawnień do emisji dwutlenku węgla. Na koniec należy jednak stwierdzić jedno. W Polsce należy skończyć wreszcie ze stanem, w którym polityka (energetyczna) i praktyka to nie to samo.

Adam Szejnfeld
poseł Platformy Obywatelskiej
przewodniczący sejmowej Komisji Gospodarki
www.szejnfeld.pl

Dwa sztaby w dyplomacji

W sejmowej debacie nad rządowym projektem ustawy o promocji gospodarczej Polski za granicą zbyt mało uwagi poświęcono służbie dyplomatycznej. Sądzę jednak, że bez jej reformy żadnych planów promocji kraju i gospodarki nie da się rzetelnie i skutecznie zrealizować.

Obecny projekt to w ciągu ostatnich kilku lat już czwarta propozycja zmian. Latem ubiegłego roku spory w ekipie Marka Belki zablokowały prace sejmowej Komisji Gospodarki nad projektem ustawy o przekształceniu PAIiIZ, spółki prawa handlowego, w agendę rządową – Polską Agencję Handlu i Inwestycji – która miała się wreszcie kompleksowo zająć promocją naszych interesów gospodarczych. W programie PiS i rządu Kazimierza Marcinkiewicza znalazł się zapis dotyczący ustanowienia dyplomacji ekonomicznej. W kilka miesięcy później dowiedzieliśmy się natomiast o likwidacji dotychczasowych Wydziałów Ekonomiczno-Handlowych ambasad i konsulatów oraz o planach utworzenia w ich miejsce Wydziałów Ekonomicznych oraz Wydziałów Promocji Handlu i Inwestycji. Czy zatem do tej reformy doszło i w jakim zakresie? I co się dzieje z reformą całej dyplomacji?

Dwa oddzielne piony

Do 1989 roku, gdy państwo miało monopol handlu zagranicznego, jego wspieraniem za granicą zajmowały się Biura Radcy Handlowego. Zmiany ustrojowe ten monopol wprawdzie zlikwidowały, ale BRH oszczędziły. Nadal korzystały one ze statusu dyplomatycznego i podlegały (ostatnio) Ministerstwu Gospodarki. Zmieniono im nazwę (na Wydziały Ekonomiczno-Handlowe Ambasad) a ich kierowników podporządkowano, przynajmniej formalnie, ambasadorom. Niewiele zmienił się natomiast styl pracy i zakres obowiązków WEH, choć mają dziś inną „klientelę”: handlem zagranicznym zajmują się przecież w Polsce dziesiątki albo i nawet setki tysięcy firm.

Jednym ze skutków faktycznego oddzielenia pionu ekonomiczno-handlowego (WEH), od politycznego – czyli „właściwych” ambasad, podległych Ministerstwu Spraw Zagranicznych– był brak współdziałania. Pion dyplomatyczny, zwłaszcza ambasadorów, w niewielkim stopniu wykorzystywano do wspierania naszych interesów gospodarczych. Szefowie placówek zbytnio się zresztą do tego nie kwapili. Dyplomacja ekonomiczna wymaga bowiem odpowiedniej wiedzy i kwalifikacji. Pod tym względem od partnerów z Unii Europejskiej, czy USA dzieli nas wręcz przepaść.

Ambasadorów nie rozliczano dotychczas z działań na rzecz gospodarki; dopiero teraz MSZ deklaruje wprowadzenie tego novum, co z pewnością spotka się z oporem. Z kolei radcy handlowi mają – w porównaniu z ambasadorami – ograniczone pole manewru, choć ich przygotowanie jest pod tym względem zazwyczaj nieporównywalnie lepsze.

Dotychczas z reguły tylko do WEH trafiały konkretne zadania z Ministerstwa Gospodarki, również pieniądze na promocję gospodarczą. Kraje, w których WEH nie było otrzymywały na to kilkadziesiąt razy mniej środków niż placówki nadzorowane przez MG. Nie oznacza to, iż resort spraw zagranicznych jest tu „ubogim krewnym”, woli jednak fundusze publiczne przeznaczać na promowanie Polski za granicą innymi metodami.

Dobrze, jeśli ambasador potrafił nawiązać i utrzymać partnerski kontakt z radcą handlowym, ale zależy to głównie od ich dobrej woli. Współpraca obu pionów zacieśnia się właściwie tylko w czasie wizyt państwowych. Potem wraca podział: sprawy gospodarcze, głównie handlowe – to WEH, polityczne – to ambasada. Na świecie działa się inaczej, co możemy obserwować na własnym podwórku. Przy zakupie samolotów, bojowych dla wojska i cywilnych dla LOT, cała dyplomacja, ambasadorowie, a nawet przywódcy państw, w których produkowano te maszyny, włączali się do lobbingu.

Spór o zagraniczne oddziały

Te i inne mankamenty ujawniły się jaskrawo podczas ubiegłorocznych prac w Sejmie nad projektem ustawy o Polskiej Agencji Handlu i Inwestycji. Choć wydawałoby się, że największe znaczenie ma pomoc inwestorom w terenie, a eksporterom – również za granicą, spór między komisją a rządem skupił się na przyszłych oddziałach zagranicznych agencji. Komisja zaproponowała więc przekształcenie WEH w biura zagraniczne Agencji, działające w ramach placówek dyplomatycznych, lecz zaangażowane w obsługę przedsiębiorców, a nie tylko ministerstw.

Wtedy nastąpił sojusz MG i MSZ na rzecz zachowania status quo. Resort gospodarki przypomniał sobie, iż bez WEH minister „nie będzie w stanie wykonywać swych ustawowych zadań”, MSZ natomiast wysunęło argument, że byłoby to sprzeczne – jako działalność na poły komercyjna – z Konwencjami Wiedeńskimi.

Nikt z przedstawicieli rządu nie wspomniał, iż większość placówek państw UE w Warszawie działa według takiego modelu, nie łamiąc prawa polskiego ani międzynarodowego. MSZ powołuje się także na zapisy ustawie o służbie zagranicznej RP, traktując status dyplomatyczny jako „dobro”, którym może dysponować. Tak mogło być dawniej, ale nie teraz: skoro administracja a więc i służba zagraniczna utrzymywane są z budżetu, który zasila w dominującym stopniu sektor prywatny, to powinna działać także na jego rzecz.

Niestety, zapoczątkowane przez rząd zmiany w ekonomicznym sektorze dyplomacji odbywają się głównie przez „skok na kasę”, czyli przejęcie części kadr oraz majątku zagranicznego WEH przez ambasady. Tymczasem znacznie bardziej potrzebna byłaby „ekonomizacja ” polityki zagranicznej, tak by interesy gospodarcze państwa stały się jednym z jej priorytetów.

Nadal mamy dwutorowość

Czas więc najwyższy, aby uporządkować te kwestie zarówno na poziomie „centrum”, tj. w strukturach rządowych, jak i w służbie zagraniczne. Choć jednak 7 lutego ministrowie gospodarki i spraw zagranicznych podpisali porozumienie o utworzeniu dyplomacji ekonomicznej, sytuacja nadal przypomina armię, w której taktyką zajmują się dwa sztaby, a wysunięte szpice podlegają różnym dowódcom. Wygląda na to, że to porozumienie tylko komplikuje sytuację.

W zagranicznej polityce ekonomicznej państwa nadal króluje więc dwutorowość, gdyż zgodnie z nim równolegle funkcjonować będą dwa centra decyzyjne. Rozgraniczenie tej polityki i współpracy gospodarczej z zagranicą nastręcza poważne trudności. To samo dotyczy zarządzania służbą zagraniczną, z pozoru tylko jednolitą.

Już poprzedni rząd odpowiadając na dezyderat sejmowych komisji pisał: „W obliczu poważnego kryzysu finansów publicznych i poszukiwania oszczędności w administracji publicznej należy położyć kres tej dwutorowości i związanemu z tym marnotrawstwu państwowych (tj. podatnika) środków… Wyłącznie nowoczesna struktura, z podporządkowaniem merytorycznym i budżetowym WEH ambasadom przyniesie oszczędności w budżecie państwa”. Tymczasem mamy kolejny etap zamieszania.

MSZ przejmuje wprawdzie część środków finansowych i etatów, by WEH przekształcać w Wydziały Ekonomiczne, ale zajmować się one będą jedynie obsługą MSZ i ewentualnie pozostałej administracji. W stu ambasadach mają pojawić się ekonomiści: będą tworzyć notatki informacyjne, lądujące w archiwach MSZ gdzie nikt nie będzie miał z nich pożytku. MG, aby zachować etaty, wywalczyło zachowanie co ciekawszych kawałków zagranicznego majątku w całości, a pozostałych–w znacznej części. Dotychczasowy bałagan tylko się pogłębił.

Rezydencja po radcy

Tymczasem kolejne raporty NIK kontrolującej placówki zagraniczne potwierdzają marnotrawienie środków publicznych m.in. na podwójną obsługę administracyjną. Choć MSZ ma w ambasadach komórki finansowo-księgowe, MG tworzyło własne. Tak powstają dodatkowe etaty, które można obsadzić „swoimi ludźmi”. Praca na placówce nie jest już wprawdzie tak intratna jak w minionej epoce, ale MSZ wymienia dyplomatów co 4 lata, a na placówce MG można było pracować nawet 10 lat i dłużej.

Nadal funkcjonuje także wywodzące się z PRL pojęcie „rezydencji radcy handlowego”: radcami bywali wówczas dygnitarze partyjni równi w swoim mniemaniu ambasadorom. Choć od tych czasów mięło już 15 lat, rezydencje pozostały we władaniu resortu gospodarki. NIK i sejmowa komisji gospodarki, której przewodniczyłem, starały się to uregulować, napotykając jednak opór MG i MSZ.

Teraz ma się to zmienić, ale nie wiem czy na dobre. Do co lepszych rezydencji zabranych radcom przez MSZ wprowadzą się ambasadorowie, a reszta, obawiam się, zostanie sprzedana. Co gorsze, pieniądze z tych transakcji mogą znów być utopione w nieudanych inwestycjach.

Mimo wielu dyskusji nikt nie postawił pytania: komu i czemu służą dziś WEH, a w przyszłości – WE? Ich skuteczność w wspieraniu przedsiębiorstw jest w nowej sytuacji problematyczna, za to pole do selektywnej pomocy, a może i korupcji – spore. Zresztą wiele firm omija je, nie wierząc w efekty ich działań. Poza tym przedsiębiorcy nie bardzo wiedzą, do kogo się zwracać o pomoc: bezpośrednio do ambasad, do MG, czy do MSZ?

W dobie Internetu i wyspecjalizowanych instytutów analizy rynków przygotowywane przez WEH nie zawsze mają ten walor co kiedyś. Podobnie jest ze śledzeniem zmian w danym kraju (głównie przepisów, informacji bankowych etc.). Dla polskiego biznesu przydatność WEH w ich obecnym kształcie jest na ogół mocno ograniczona. Bardziej służyły resortowi, któremu podlegały. Czy to się teraz zmieni? Tak. Ale obawiam się, że ta zmiana po pierwsze dotyczyć będzie tylko nazwy, a pod drugie – że pracownicy WE służyć będą bardziej MSZ niż MG. I tyle.

Skorzystać z gotowych wzorów

Jak więc zapewnić wsparcie dla eksportu i przedsiębiorstw coraz częściej nawiązujących współpracę z firmami zagranicznymi? Nie trzeba tu specjalnej filozofii – wystarczy podpatrzeć metody jakie stosują państwa Europy Zachodniej, albo nasi południowi sąsiedzi.
Czemu na przykład rząd nie wprowadza rozwiązań wzorowanych na sprawdzonych wzorcach, np. Irlandii.? Czy nie powinno nastąpić – jak proponowała Komisja Gospodarki wiosną 2005 roku – przekazanie części analitycznej z dotychczasowych WEH do MSZ (np. w formie stanowisk ds. ekonomicznych)? a równocześnie przekształcenie WEH – tam gdzie to potrzebne – zgodnie z wymogami biznesu w zagraniczne oddziały nowej agencji rządowej działające w strukturach ambasad? Rząd jednak realizuje odwrotny plan.

Polsce potrzebny jest nowoczesny, zintegrowany model współpracy ekonomicznej z zagranicą w zakresie zarówno regulacyjnym – tworzenia ram działania podmiotów gospodarczych– jak i operacyjnym, czyli bezpośredniego ich wspierania przez administrację rządową i samorządową. Skuteczne uczestnictwo w międzynarodowym życiu gospodarczym wymaga dobrej synchronizacji działań organów krajowych i zagranicznych przedstawicielstw oraz ustanowienia mechanizmu kształtowania decyzji politycznych, które mają skutki ekonomiczne .

Płynie stąd wniosek, że konieczna jest likwidacja dwóch centrów decyzyjnych, oddzielnych budżetów, infrastruktury i zasobów ludzkich i skupienie tej działalności w jednym miejscu – w nowej agencji, dysponującej oddziałami zagranicznymi i podległej MG.

W ten sposób można by oddzielić klarownie również działalność operacyjną na rzecz podmiotów gospodarczych od tej, która jest klasycznym przedmiotem zainteresowania dyplomacji. Dyplomacja – cała! – powinna natomiast coraz bardziej kierować się interesami gospodarczymi Rzeczypospolitej, a te powinny się znaleźć w jednym ręku. Wymagać to będzie jednak zmiany sposobu myślenia i działania naszej dyplomacji, a także jej szybkiego przyuczenia do nowej roli. W przeciwnym razie niełatwo będzie zadbać o normalne, w uprawianiu współczesnej dyplomacji, łączenie spraw politycznych i gospodarczych oraz zapewnić skuteczne wsparcie dla polskiego biznesu przez służbę zagraniczną.

Adam Szejnfeld
poseł Platformy Obywatelskiej
wiceprzewodniczący sejmowej Komisji Gospodarki
www.szejnfeld.pl